Kaderbrief 2020-2024

Voorwoord - de veerkracht van Leiden

Sinds half maart grijpt corona diep in op het dagelijks leven in onze stad. 166 mensen zijn positief getest, 39 mensen zijn in het ziekenhuis opgenomen en 18 Leidenaren zijn aan Covid-19 overleden (bron: GGD, 17 juni). Veel mensen maken zich zorgen, bijvoorbeeld om de gezondheid van zichzelf en hun naasten, om hun baan of om hun inkomen. Veel ondernemers hebben moeite om het hoofd boven water te houden. De werkloosheid loopt op. Ondertussen blijven we afstand houden om gezond te blijven. We realiseren ons dat dit voor veel mensen grote gevolgen heeft, bijvoorbeeld voor mensen met een lage weerstand, voor studenten, die geen regulier onderwijs kunnen volgen, en voor ouderen in verpleeghuizen, die nauwelijks bezoek kunnen ontvangen. De coronacrisis beïnvloedt alle aspecten van ons leven. Er is onzekerheid. Dit vraagt veel van het incasseringsvermogen van ons allen. Tegen deze achtergrond levert het college deze kaderbrief op.

Saamhorigheid en creativiteit

Leidenaars hebben zich snel aangepast aan de nieuwe situatie. Leiden is al eeuwenlang een stad met sociale veerkracht, saamhorigheid en creativiteit. Dat geeft vertrouwen. Mensen kijken naar elkaar om en geven elkaar steun. Er zijn allerlei initiatieven ontstaan van buren en stadsgenoten om elkaar te helpen. We kunnen het nog niet met cijfers staven, maar de saamhorigheid en solidariteit, die in onze stad al groot was, lijkt toegenomen. Ook nu is Leiden een stad waar van alles mogelijk is. We kopen vaker lokaal, Leidenaren gaan meer naar buiten om te sporten, wandelen, fietsen of buitenspelen en we maken intensiever gebruik van parken en openbare ruimte. Met elkaar ontdekken we hoe we – ondanks de beperkingen – een fijne stad blijven.

We koesteren de eigen verantwoordelijkheid, de creativiteit en het samenhorigheidsgevoel van onze inwoners. We ondersteunen deze door intensief samen op te trekken. Alleen als veiligheid, leefbaarheid, keuzevrijheid of een eerlijk speelveld in het gedrang komen zullen wij, direct en met daadkracht, regels stellen. Zo houden we met elkaar het virus onder controle en komt er stap voor stap meer ruimte.

Onze uitgangspositie als stad van kennis en cultuur

Als kennisstad hebben we een relatief goede uitgangspositie in de huidige periode. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een analyse die in april 2020 is opgesteld in opdracht van Economie071. Leiden heeft veel kenniswerkers en veel werkgelegenheid in de onderwijs- en zorgsector. Daardoor heeft de Leidse economie minder last van pieken en dalen dan veel andere regio’s. Het Leiden Bio Science Park is niet alleen een centrum van medische zorg, maar ook wordt er hard gewerkt aan ontwikkeling van een coronavaccin en een medicijn voor de behandeling van Covid-19. Dat trekt veel belangstelling. Het internationale toponderzoek heeft bovendien een grote spin-off voor de lokale economie.

Dit alles betekent niet dat de impact van corona aan Leiden voorbij gaat. Steeds meer inwoners hebben het financieel moeilijk. Veel Leidse ondernemers hebben het zwaar, onder meer in sectoren als cultuur, horeca, retail en toerisme. Het aantal mensen dat een beroep doet op WW, bijstand of overbruggingsregelingen neemt toe.

Financiële onzekerheden en tegenvallers

De situatie van de afgelopen maanden heeft voor de gemeente geleid tot diverse hogere uitgaven en tot derving van inkomsten. Tot 1 juni zijn deze geraamd op 3 miljoen euro. Hogere uitgaven zijn er onder meer bij de TOZO (Tijdelijke overbruggingsregeling voor zelfstandige ondernemers) en maatregelen om de woensdag- en zaterdagmarkt mogelijk te maken. Inkomstenderving zien we onder meer bij parkeren en toeristenbelasting. Voor zulke coronaeffecten heeft het Rijk compensatie aangekondigd. In de eerste tranche is voor heel Nederland 565 miljoen beschikbaar. Rond 1 september vernemen we welk bedrag Leiden hiervan ontvangt. Via de VNG blijven we onderhandelen over volgende steunpakketten.

Naast de coronaontwikkelingen heeft de gemeente ook te maken met financiële tegenvallers en onzekerheden omtrent het gemeentefonds en het sociaal domein. Ons aandeel in de algemene uitkering van het gemeentefonds pakt lager uit dan verwacht. Dit leidt tot een fors nadeel. In de jaren 2020-2023 ontvangen we per jaar 1,8 tot 3,8 miljoen minder. Vanaf 2024 resteert vooralsnog een structurele tegenvaller van 1,2 miljoen. Deze bedragen worden nader toegelicht in paragraaf 5.4. Ontwikkeling algemene uitkering Gemeentefonds. De ontwikkeling van deze inkomstenpost is in de komende jaren overigens met onzekerheden omgeven. Dit komt door de aanstaande herverdeling van het gemeentefonds. Deze staat gepland voor 2022. Aan het eind van het jaar ontstaat meer duidelijkheid over de gevolgen van die herverdeling. Dat gebeurt in de zogeheten Decembercirculaire van het ministerie van BZK. Met het oog op de herverdeling hebben we vorig jaar uit voorzorg een structurele behoedzaamheidsbuffer opgenomen in de gemeentebegroting. Voor 2024 houden we die onveranderd op 3 miljoen. Van de buffer voor de jaren 2022 en 2023 wordt twee maal 2 miljoen ingezet in deze kaderbrief.

De uitkeringen vanuit het Rijk voor het sociaal domein houden geen gelijke tred met de uitgaven. Veel gemeenten kampen daardoor met tekorten in het sociaal domein. Zo ook Leiden. In de afgelopen twee jaar hebben we diverse maatregelen genomen om bij te sturen, met de Visie Sociaal Domein als leidraad. We merken echter dat er meer tijd nodig is om hiervan de vruchten te plukken. Dit geldt zowel voor jeugdhulp, waar het lastig blijkt om grip te ontwikkelen op de instroom, als voor de Wmo. We blijven de Rijksoverheid aanspreken op de noodzaak van afdoende bekostiging voor het sociaal domein. Dit doen we samen met de VNG en partners in de G40.

De tegenvallers en onzekerheden stellen ons voor financiële uitdagingen, terwijl er door corona veel van ons wordt gevraagd. Ook nu dient onze meerjarenbegroting structureel in evenwicht te zijn. Gemeente kunnen niet op de schaal van de Rijksoverheid over de financiële middelen beschikken om inwoners of bedrijven door de crisis heen te helpen. Om de stad goed door deze bijzondere periode te leiden moeten we keuzes maken, zowel in beleid als in financiën.

Veerkracht van Leidse samenleving benutten, behouden en versterken

In onze keuzes zetten we de veerkracht van Leiden centraal. Die vloeit onder meer voort uit de bijzondere kenmerken als stad van internationale kennis en historische cultuur. Waar deze structuur in haar voortbestaan wordt bedreigd, spannen wij ons tot het uiterste in voor behoud. Dat geldt zowel voor de typische binnenstadsstructuur, waarin winkels, horeca en markt elkaar onderling versterken, als voor de culturele en de kennisinfrastructuur. Daartoe nemen we niet alleen beleidsmaatregelen, maar we gebruiken hiervoor ook de financiële compensatie door de Rijksoverheid, als de bestedingscriteria dat toestaan en de compensatie voldoende ruimhartig is.

Tegelijkertijd zien we dat corona de veerkracht van economie en samenleving onder druk zet. Door de economische crisis komen meer mensen in een kwetsbare positie. Diverse onderzoeken[1] waarschuwen voor groeiende ongelijkheid, opeenstapeling van sociale, arbeids- en gezondheidsproblemen en een toename van crisissituaties. In onze stad mogen we dat niet laten gebeuren. Ondersteuning is nu urgent, zoals huishoudelijke hulp voor thuiswonende ouderen, begeleiding van mensen met een arbeidsbeperking, jeugdzorg en hulp aan gezinnen waar meerdere problemen spelen. Hierbij werken we conform de visie Sociaal Domein, die de gemeenteraad vorig jaar heeft vastgesteld. Dit beleid is onder meer gericht preventie, vroegsignalering, jezelf ontwikkelen en naar vermogen deelnemen.

Vanwege de onzekerheden die samenhangen met corona, vinden we het niet gepast om nu het volledige tekort binnen het hek van het sociaal domein op te lossen door verder te snijden in de ondersteuning van kwetsbare mensen. Voor 1,7 miljoen structureel voeren we bijsturingsvoorstellen op (zie paragraaf 3.2. Sociaal domein - binnen het hek) en een deel van de tekorten vangen we op met middelen van buiten het hek. We plaatsen de Regionale Dienst Openbare Gezondheidszorg (RDOG) vanaf de komende begroting 'buiten het hek' waarmee we de huidige tekorten opvangen vanuit de algemene middelen. Daarnaast compenseren we het resterend tekort in de begroting voor het sociaal domein in de jaren 2021 en 2022 door gemeentelijke reserves in te zetten (4,0 respectievelijk 3,3 miljoen). Voor de resterende tekorten 'binnen het hek' in 2023 en verder zijn structurele oplossingen nodig. In 2023 gaat dat om een bedrag van 2,6 miljoen en in 2024 om 4,7 miljoen. Een toename van tweedeling en kansenongelijkheid willen we niet laten gebeuren.

Naast ondersteuning van kwetsbaren richten we onze energie op korte termijn op herstel van de Leidse economie. We werken bijvoorbeeld graag mee aan initiatieven van cultuur- en horecaondernemers voor “De Leidse zomer”, met aantrekkelijke en veilige activiteiten door de hele stad. Ook gaan we aan de slag met uitvoering van de regionale bedrijventerreinenstrategie, die in het najaar kan worden vastgesteld. Zo dragen we bij aan zo goed mogelijk ondernemingsklimaat.

Geen lastenverhoging; voortzetting van eerder geplande investeringen

In deze lastige periode gaan we de lasten voor onze inwoners en ondernemers niet extra verzwaren. Ook houden we oog voor de toekomstige veerkracht van de stad, met aandacht voor verstedelijking en verduurzaming. Eerder geplande investeringen uit het Financieel Perspectief Duurzame Stad (zie paragraaf 3.1) en uit het meerjareninvesteringsplan zetten we zo veel mogelijk voort. We accepteren dat we daarvoor financieel scherp aan de wind moeten varen.

Met onze investeringen blijven we werken aan een groenere openbare ruimte, een gezonde, veilige en vitale stad en voldoende betaalbare woningen. Deze thema’s blijven urgent. De behoefte aan betaalbare woningen is bijvoorbeeld nog steeds groot en de verwachting is dat dit zo blijft, met name voor jongeren en andere starters op de woningmarkt. Woningbouw laten we niet stilvallen, maar zetten we voort. Ook de klimaatcrisis verdwijnt niet. We ondervinden nu al de gevolgen van klimaatverandering, met steeds meer hitte, droogte en wateroverlast. Daarom blijven we investeren in de verduurzaming van onze stad, in het bijzonder in de zaken waarvoor we een directe lokale verantwoordelijkheid hebben, zoals klimaatadaptatie, schone lucht, een natuurrijke leefomgeving en de energietransitie.

Met de voortzetting van investeringen dragen we bij aan behoud van werkgelegenheid én aan de toekomst van de jongere generaties en onze stad. Incidentele vrijval van kapitaallasten in het Financieel Perspectief Duurzame Stad benutten we voor uitvoering van de bedrijventerreinenstrategie (transformatie, verdichting en vergroening; 200 duizend), klimaatadaptatie en biodiverse vergroening (250 duizend) en de OV-knoop Leiden Centraal (500 duizend).

Financieel bijsturen

De onzekerheden op de lange termijn omtrent corona en tekorten, met name in het sociaal domein, maken dat aanvullende financiële bijsturing nodig is om de begroting op langere termijn in evenwicht te houden. Vanaf 2024 gaat dit om een structureel bedrag van 1,5 miljoen per jaar. In aanloop naar de behandeling van de programmabegroting zullen wij hiertoe voorstellen uitwerken en voorleggen aan de gemeenteraad. De bijsturingsmaatregelen zoeken we in de gehele programmabegroting.

Vanwege de financiële krapte kunnen we een aantal tijdelijk gefinancierde activiteiten vooralsnog niet voortzetten na 2021. Ook is er vooralsnog geen ruimte voor nieuwe beleidsinitiatieven. Alleen als elders in de begroting dekking wordt gevonden, kunnen we dit veranderen. Tijdelijke activiteiten die we in 2022 graag van dekking voorzien zijn onder meer de Economische agenda Leidse Regio, subsidie voor het PS-theater, het Urban Data Center en diverse projecten op het gebied van informatievoorziening. Activiteiten die we graag van structurele dekking voorzien, zijn onder meer snelle hulpverlening voor inwoners met schulden, voortzetting van de stedelijke jeugdaanpak, verbetering openbare ruimte Diamantplein, het Singelpark in het Energiepark, wijksportpark Roomburgerpark en (in gereduceerde vorm) de ontwikkelpool voor talentvolle medewerkers. In paragraaf 2.2. Nader af te wegen (beleids)wensen is een overzicht opgenomen van deze activiteiten en hun kosten. De structurele kosten hiervan tellen op tot 1,8 miljoen in 2024 waarvan 900.000 in 2023 moet worden gevonden. In aanloop naar de programmabegroting die we dit najaar aanbieden, gaan we op zoek naar dekkingsmogelijkheden.

Tot besluit,

Ook in tijden vol onzekerheden toont Leiden zich een stad met veerkracht, saamhorigheid en creativiteit. Corona heeft een grote impact op het leven in de stad, maar we zien ook veel energie om met elkaar de schouders eronder te zetten en er samen weer bovenop te komen.

Het gemeentebestuur staat nu voor de uitdaging om financieel bij te sturen. Dit komt door tegenvallers in de uitkering van het gemeentefonds, hoger dan verwachte uitgaven in het sociaal domein en de wens om dekking te vinden voor een beperkt aantal nieuwe activiteiten en voor voortzetting van enkele tijdelijk gefinancierde activiteiten. Dit betreft structureel 3,3 miljoen vanaf 2024 (waarvan 1,5 voor m.n. het sociaal domein en € 1,8 miljoen voor nieuw beleid). Hoewel dit per saldo een relatief klein percentage van de totale begroting omvat, is de opgave toch niet gemakkelijk. Juist nu is er behoefte aan een stevig sociaal vangnet en juist nu is voortzetting van investeringen in de stad zeer gewenst.

Wij nodigen alle raadsfracties graag uit om mee te denken over bijsturingsmaatregelen die passen bij de uitdagingen van deze tijd. De algemene beschouwingen zijn daarvoor een geschikt moment.

Suggesties voor bijsturing werken we graag uit in aanloop naar de Programmabegroting 2021, die we in oktober aanbieden aan de gemeenteraad.

[1] Zie bijvoorbeeld het eindverslag van de werkgroep Sociale Impact van de Coronacrisis (11 mei) en diverse publicaties van het Sociaal- en Cultureel Planbureau.